Katalogi nakładów rzeczowych (KNR) warto wykorzystać w kosztorysowaniu zamówień publicznych

Katalogi Nakładów Rzeczowych (KNR) to zbiory ujednoliconych danych, które stosuje się przy opracowywaniu kosztorysów związanych z realizacją robót budowlanych. Zawierają one informacje niezbędne do określenia wartości inwestycji, przygotowania ofert oraz rozliczenia wykonanych prac budowlanych.

Warto dodać, że KNR-y zawierają normy dla uśrednionych, technologicznie uzasadnionych warunków wykonania robót. Z tej przyczyny istotne jest doświadczenie kosztorysanta, który w stosunku do konkretnej budowy musi ocenić, czy warunki (np. utrudniony dostęp, praca na wysokości, skomplikowana logistyka) nie wymagają zastosowania współczynników korygujących lub analizy indywidualnej.

W katalogach znajdują się m.in.:

• opisy konkretnych rodzajów robót budowlanych (np. instalacyjnych i konstrukcyjnych),
• wielkości nakładów pracy potrzebnych do ich wykonania,
• wykazy materiałów budowlanych, maszyn i urządzeń używanych w procesie realizacji robót.

Każdy katalog posiada określone części składowe:

1. Tytuł i oznaczenie katalogu – wskazuje zakres prac, których dotyczy (np. roboty ziemne).
2. Tablice elementów scalonych – prezentują zestawienie poszczególnych rodzajów czynności roboczych, takich jak murowanie, malowanie czy montaż.
3. Nakłady rzeczowe– precyzują:
   • czas pracy niezbędny do wykonania danej czynności,
   • ilości materiałów potrzebnych do realizacji,
   • typy i liczbę maszyn lub narzędzi wymaganych do przeprowadzenia robót.
4. Uwagi i zalecenia – obejmują dodatkowe wytyczne związane z korzystaniem z katalogu, np. szczególne wymagania techniczne czy specyfikacje wykonawcze.

Aby zobrazować działanie Katalogów Nakładów Rzeczowych, można posłużyć się przykładem z zakresu infrastruktury drogowej: montażem stalowego słupa oświetleniowego.

Należy pamiętać, że w kosztorysie takie zadanie rozbija się na kilka oddzielnych pozycji:

       1.               Roboty ziemne (wykonanie wykopu pod fundament).

       2.               Wykonanie fundamentu (np. zabetonowanie prefabrykatu lub wylanie na mokro).

       3.               Montaż słupa oświetleniowego na gotowym fundamencie.

       4.               Montaż oprawy oświetleniowej (lampy).

       5.               Ułożenie i podłączenie kabli zasilających.

Dla wyjaśnienia istotny KNR-ów wystarczające będzie skupienie się na punkcie 3, czyli samym montażu słupa. Ten zakres najlepiej ilustruje, jak skonstruowana jest norma. Odpowiednią pozycję znajdujemy np. w katalogach dla instalacji elektrycznych.

Przykład normy na podstawie KNR 5-10 „Urządzenia elektroenergetyczne oświetlenia zewnętrznego”:

Opis roboty:

Montaż słupa oświetleniowego stalowego, rurowego, ocynkowanego o wysokości do 8 m, na gotowym fundamencie prefabrykowanym.

Jednostka obmiarowa (j.m.):

1 szt.

Z powyższej tabeli wynika, że dla montażu jednego słupa norma przewiduje zużycie:

• R – Robocizna: 2,50 roboczogodziny (r-g) pracy zespołu elektromonterów. To jest łączny czas pracy całego zespołu (np. dwóch monterów pracujących przez 1 godzinę i 15 minut każdy).
• M – Materiały:

• 1,00 sztuka słupa – materiał główny jest oczywisty,
• 1,02 kompletu (kpl.) podkładek i nakrętek. Norma uwzględnia 2% naddatek na zgubienie lub uszkodzenie drobnych elementów, co jest typowe dla materiałów pomocniczych.

• S – Sprzęt:

• 0,50 maszynogodziny (m-g) pracy samochodu z dźwigiem HDS. Jest to czas potrzebny na podjechanie, podniesienie słupa i ustawienie go precyzyjnie na fundamencie,
• 0,60 maszynogodziny (m-g) pracy mniejszego samochodu dostawczego, który służy do transportu pracowników, narzędzi i drobnych materiałów na miejsce montażu.

KNR (też: kosztorysowe normy nakładów rzeczowych – KNNR) publikowane były już od przełomu lat 40. i 50. XX w. Po licznych nowelizacjach liberalizujących kalkulację cen, w tym najważniejszej – nowelizacji ustawy o cenach z 5 lipca 2001 r. – katalogi norm przestały być wiążącymi wytycznymi w procesie sporządzania kosztorysów. Ustawodawca zrezygnował tym samym z określenia jednolitych dla wszystkich jednostek gospodarczych metod kosztorysowania obiektów i robót budowlanych i bieżącego opracowywania i wydawania kosztorysowych katalogów norm nakładów rzeczowych.

Do 2004 roku wiążący charakter zachowały regulacje w zakresie KNR-ów odnoszące się do sfery zamówień publicznych. Dotyczyły one kosztorysów inwestorskich sporządzanych przez zamawiających dysponujących środkami publicznymi. Zamawiający byli w szczególności zobowiązani do wykorzystania katalogów Kosztorysowych Norm Nakładów Rzeczowych (KNNR) określonych przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji przy sporządzaniu kosztorysów inwestorskich. Mogli się oni posiłkować metodami interpolacji i ekstrapolacji, a wyłącznie w przypadku niemożności ustalenia nakładów w oparciu o te metody – dokonywać indywidualnych analiz nakładów.

Wejście w życie ustawy Prawo zamówień publicznych 2 marca 2004 r. (Dz.U. z 2004 r. nr 19, poz. 177 ze zm.) całkowicie pozbawiło KNR wiążącego charakteru. Także obecnie zamawiający nie mają obowiązku korzystać z katalogów. Aktualna ustawa z 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 1320) nigdzie nie zawiera odniesienia do omawianych katalogów (tak samo towarzyszące jej rozporządzenia).

Nadal jednak KNR-y pełnią podstawową rolę przy sporządzaniu kosztorysów, funkcjonując jako prywatne publikacje, z których często korzystają programy do kosztorysowania. Różnorodność wydawnictw (np.: KNR, KNR-W, NNRNKB, KNR 9-XX, KNR AT) pozwala na sporą dowolność w posiłkowaniu się KNR przy kosztorysowaniu. Katalogi te są często aktualizowane, tak by zawierały zestawienia danych odnoszące się do najnowszych dostępnych technik i materiałów stosowanych w pracach budowlanych.

Katalogi Nakładów Rzeczowych są w chwili obecnej wykorzystywane na różnych etapach procedur udzielania zamówień publicznych. Dla uproszczenia wskażemy na trzy z nich:

1)       sporządzanie przedmiaru robót, wypełnianie pozycji przedmiarowych,

2)       sporządzanie kosztorysu inwestorskiego przez zamawiającego oraz

3)       kalkulowanie ceny przez wykonawcę.

Jak już wspomniano, nie ma obowiązku korzystania z KNR w trakcie procedury przetargowej. Pamiętać jednak należy, że normy prawne regulujące wskazane etapy wpływają zasadniczo na możliwości (a niekiedy granice) posługiwania się KNR.

Szczególne znaczenie w tym zakresie mają art. 99–103 ustawy Pzp oraz dwa rozporządzenia regulujące zasady inwestorskiej kalkulacji kosztorysowej i reguły opisu przedmiotu zamówienia na roboty budowlane:

1)       rozporządzenie ministra rozwoju i technologii z 20 grudnia 2021 r. w sprawie określenia metod i podstaw sporządzania kosztorysu inwestorskiego, obliczania planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym (Dz.U. poz. 2458), oraz

2)       rozporządzenie ministra rozwoju i technologii z 20 grudnia 2021 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (Dz.U. poz. 2454).

W art. 99 ustawy Pzp ustawodawca nakłada na zamawiającego obowiązek sporządzenia opisu przedmiotu zamówienia publicznego. Jest to podstawowa informacja, jaka jest udostępniana wykonawcom w SWZ.

W postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego, których przedmiotem jest wykonanie robót budowlanych, opis przedmiotu zamówienia dokonywany jest za pomocą:

• dokumentacji technicznej i specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót (jeżeli zamówienie dotyczy wyłącznie wykonania robót budowlanych) lub
• programu funkcjonalno-użytkowego (jeśli przedmiotem zamówienia jest zaprojektowanie i wykonanie robót budowlanych).

W myśl § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego dokumentacja projektowa, czyli dokumentacja służąca do opisu przedmiotu zamówienia na wykonanie robót budowlanych sporządzana przez zamawiającego i przedstawiana wykonawcom, składa się m.in. z projektu budowlanego oraz przedmiaru robót.

Przedmiar robót to zgodnie z ww. aktem zestawienie przewidywanych do wykonania robót podstawowych w kolejności technologicznej ich wykonania wraz z ich szczegółowym opisem lub wskazaniem podstaw ustalających szczegółowy opis oraz właściwych specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych, z wyliczeniem i zestawieniem ilości jednostek przedmiarowych robót podstawowych.

Dopuszczalne jest jednak opisywanie poszczególnych robót poprzez odniesienie się do publikacji zawierających kosztorysowe normy nakładów rzeczowych. Oprogramowania do kosztorysowania dość często właśnie w ten sposób działają przy opisie pozycji przedmiaru. Oznacza to, iż zamawiający może posłużyć się dowolnie wybranym przez siebie katalogiem (KNR, KNNR), w celu dokładnego określenia pozycji kosztorysowej.

Posiłkując się katalogami, powinien on wpisać dla każdej pozycji przedmiarowej:

• rodzaj,
• numer katalogu,
• dokładną identyfikację – wydawcę katalogu oraz rok wydania,
• numer tablicy i kolumny.

Jak wskazuje A. Warwasa, posługiwanie się katalogami przy sporządzaniu przedmiaru robót ma swoje zalety, ale i wady („Przedmiar robot”, Buduj z Głową, 1/2005 r.). Do zalet należy bez wątpienia zaliczyć znaczne ułatwienie w opisywaniu niezbędnych robót. Podstawową wadą jest natomiast to, że taki sposób opracowania może powodować narzucanie wykonawcy konkretnych technologii wykonania robót wskazanych w wybranym przez wykonawcę KNR. Może być to uznane za niezgodne z zasadą zakazującą dokonywanie opisu przedmiotu zamówienia w sposób, który mógłby utrudniać uczciwą konkurencję (art. 99 ust. 4 ustawy Pzp).

Podsumowując, sporządzając lub też analizując przedmiar robót, należy pamiętać, że posługiwanie się konkretnymi KNR i wpisanie do tabeli przedmiaru opisów robót wskazanych w tych katalogach nie oznacza, że wykonawcy będą zobowiązani do sporządzenia kalkulacji kosztorysowej zgodnie z wymienioną podstawą normatywną lub też posłużenia się specyficznymi technologiami właściwymi dla danego producenta – wydawcy KNR.

Od przedmiaru robót czy też całej dokumentacji projektowej przedstawianej wykonawcom należy odróżnić kosztorys inwestorski, sporządzany na własne potrzeby zamawiającego. Zamawiający jest zobowiązany do jego przygotowania w celu określenia wartości zamówienia na roboty budowlane.

Należy podkreślić, że „wartość zamówienia” nie jest równoznaczna z oczekiwaną ceną oferty (wskazywaną następnie przez wykonawców) i nie określa szacowanych kosztów, jakie będzie musiał ponieść zamawiający. Ustalenie wartości zamówienia ma znaczenie dla samego postępowania, w szczególności jest podstawą wyboru odpowiedniego trybu postępowania o udzielenie zamówienia publicznego. Dlatego też ustawodawca nakłada na zamawiającego obowiązek określenia jej z należytą starannością.

Szczegółowe zasady sporządzania kosztorysu inwestorskiego reguluje rozporządzenie ministra rozwoju i technologii z 20 grudnia 2021 r. w sprawie określenia metod i podstaw sporządzania kosztorysu inwestorskiego, obliczania planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym (Dz.U. poz. 2458).

Przy ustalaniu cen jednostkowych robót należy stosować w kolejności ceny jednostkowe robót określone na podstawie danych rynkowych, w tym danych z zawartych wcześniej umów lub powszechnie stosowanych, aktualnych publikacji, oraz kalkulacje szczegółowe (§ 3 ust. 2 ww. rozporządzenia). Przy ustalaniu jednostkowych nakładów rzeczowych należy stosować m.in. kosztorysowe normy nakładów rzeczowych określone w odpowiednich katalogach oraz metodę interpolacji i ekstrapolacji, przy wykorzystaniu wielkości określonych w katalogach.

Podsumowując, z uwagi na odmienny charakter przedmiaru robót będącego częścią dokumentacji przedstawianej wykonawcom, od kosztorysu inwestorskiego, sporządzanego na potrzeby zamawiającego, przy tworzeniu tego kosztorysu niezbędne wydaje się powołanie na szczegółowe dane zawarte w katalogach nakładów rzeczowych.

Wybór katalogu zależy od zamawiającego. Należy jednak dokładnie określić KNR, którym posługuje się zamawiający (numer katalogu, wydanie, tablica i kolumna), co umożliwi ewentualną weryfikację kosztorysu inwestorskiego pod względem rzetelności jego wykonania.

Wykonawcy, dokonując kalkulacji ceny oferty, mogą w pełni wykorzystać możliwości katalogów. To od nich bowiem zależy, którymi z katalogów posłużą się w procesie kalkulacji ceny oferowanych przez nich robót budowlanych.

Jeszcze raz należy przypomnieć, że wskazanie przez zamawiającego w przedmiarze robót określonych KNR nie wiąże wykonawców. Posługiwanie się KNR w tym zakresie przez zamawiającego ma jedynie pomocniczy charakter. W chwili obecnej bardzo często zamawiający włączają do SWZ adnotację o niewiążącym charakterze wybranych przez nich katalogów, co uznać należy za pożądaną praktykę.

Weryfikacja merytoryczna opracowania: Krzysztof Hodt